اين مطلب را با بيان روشن و صريحى از نظر خواننده محترم مىگذرانيم . امكان وجودات به همين معنا كه اشاره شد همان است كه صدر المتالهين براى اولين بار بان تنبه پيدا كرده و آن را امكان فقرى اصطلاح كرده است ب بنابر اصالت وجود و اينكه وجوديت و عليت و معلوليت همه از شؤون وجود است و ماهيت از حوزه موجوديت و دائره عليت و معلوليت حقيقى خارج است و صلاحيت موجوديت و عليت و معلوليت را ندارد مگر مجازا و اعتبارا قهرا معناى امكان ذاتى ماهيت با آنچه قدما روى اصالت ماهيت يا با عدم توجه به اصالت وجود و اصالت ماهيت فرض مىكردند فرق مىكند . فرض قدما روى اين بود كه ماهيت واقعا و حقيقتا صلاحيت دارد كه در خارج موجود باشد لكن خود ماهيت نسبت به اينكه در واقع موجود باشد يا نباشد لا اقتضا است يعنى ماهيت نمىتواند به خودى خود موجود يا معدوم باشد بلكه موجود بودن يا معدوم بودن واقعى و حقيقى ماهيت تابع علت خارجى است كه او را بوجود آورده يا معدوم نموده است و از اينرو ماهيت داشتن يك شىء ملازم با معلوليت آن شىء است و اينكه ماهيت بحسب ذات لا اقتضا است و بتبع علت موجود يا معدوم است حقيقتى است واقعى و ربطى باعتبار و عدم اعتبار اذهان ندارد . ولى بنابر اصالت وجود و اعتباريت ماهيت براى هميشه از اين فرض بايد دست كشيد زيرا بنابر اصالت وجود ماهيت نه بالذات و نه بتبع علت صلاحيت موجود بودن واقعى را ندارد و آنچه صلاحيت موجوديت و معلوليت حقيقى را دارد همانا وجود است و بس و اينكه ماهيت را با صفت موجوديت يا معلوليت متصف مىكنيم بيك نحو مجاز و اعتبار است و ماهيت در اين موجوديت و معلوليت مجازى تابع آن وجودى است كه از آن وجود انتزاع شده نه تابع شىء خارجى علت و على هذا ماهيت موجود است بتبع به موجوديت آن وجودى كه از آن وجود انتزاع شده و معلول است بتبع معلوليت همان وجود يعنى صفت موجوديت و معلوليت مجازى و اعتبارى خويش را از ناحيه وجود كسب كرده كه اين گونه صفات را بنحو حقيقت و بدون شائبه مجازيت و قطع نظر از هر اعتبارى واجد است و اگر فرض كنيم آن وجودى كه منشا انتزاع ماهيت است معلول نيست ماهيت نيز معلوليت تبعى ندارد بنابر اصالت وجود ماهيت امر ذهنى است و موجوديت ماهيت نيز اعتبار ذهن است و قهرا امكان موجوديت و معدوميت ماهيت نيز مربوط به مرحله ذهن است نه واقع و اين امكان به اين معنى است كه ماهيت به خودى خود و قطع نظر از اعتبار ذهن